Dacht ik spontaan toen ik de eerste foto in de cataloog bij de tentoonstelling ‘Closing Time’ in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten van Antwerpen zag. “Oeps”. We zien op die foto een man die, op zijn knieën steunend, de houten vloer van het museum schoonmaakt. Rondom hem zijn alle muren leeg. ‘Closing Time’ is de laatste tentoonstelling in het mooie museum vooraleer het drie jaar lang de deuren dichthoudt om één en ander te verbouwen. Men vroeg aan kunstenaar Jan Vanriet om die gigantische ruimtes te vullen met eigen werk gebundeld aan zijn keuze uit de ruime collectie van het huis. En ja, wat denk je dan: “Oeps!”

Begin er maar aan. Hang uw doeken maar naast die van Memling en Van Eyck, naast Rubens en Van Dijck, naast Ensor en Modigliani. Dit wordt sowieso een daad van hybris. Hoe je de opdracht ook benadert, tegenover vele eeuwen topwerken kan één enkele kunstenaar nooit op. Het is dan ook zinloos om het als een competitie te zien. Jan Vanriet beseft dat maar al te goed en bouwde een tentoonstelling op waarin hij ons gidst door de collectie. Hij neemt ons mee langs die vele eeuwen kunstgeschiedenis door zijn hoogstpersoonlijke keuze te duiden aan de hand van het eigen werk. Hij snuistert als het ware in die ruime collectie naar beelden die hij via zijn eigen doeken kan verklaren of verduidelijken. Die attitude verrast en zorgt zo voor een nieuwe lezing van een museum dat ik na al die jaren zo goed dacht te kennen.

Zo wordt onze blik, al meteen bij het binnentreden van het heiligdom, gevangen door een zelfportret van Jan Vanriet. Hij is niet de protagonist op het doek, hij is slechts een schaduw, het is zijn vrouw Simone die met volle kleuren en ‘en face’ de toeschouwer vrank aankijkt. “Kom maar mee” lijken haar ogen te zeggen “hier begint het verhaal”. Meteen ernaast hangt een veel kleiner werk van de ‘Meester van Frankfurt”, een dubbelportret van de schilder en zijn vrouw. De mooie verstilde vrouw met het hagelwitte hoofddoek bekijkt haar man met lieflijke zorg en biedt hem een kers aan die ze uit een schoteltje heeft geplukt. De schilder daarentegen, heeft geen aandacht voor haar maar kijkt ons zelfbewust aan. Daar waar Jan Vanriet zich inspant om over zijn schouder naar zijn levensliefde te kijken doet de ‘Oude Meester’ geen enkele poging om contact te maken met zijn vrouw. De tijden veranderen maar de schoonheid blijft.

De volgehouden benadering van Jan Vanriet beklijft ook al biedt het parcours niet altijd even frappante conclusies aan zoals bij het binnenkomen. Het is een traject waarbij je telkens heden en verleden in kleurgebruik, thema en interpretatie mag onderzoeken. Jan wil niets van de toeschouwer, Jan biedt ons een visie aan.

Enkele voorbeelden.

Drie mannen van Jan, naast vier kerven in een doek van Lucio Fontana, naast drie nagels van Jan en om het rijtje af te sluiten, een calvarie van Antonello da Messina dat waanzin en devotie in zich draagt. Je kijkt ernaar, je ziet de verbanden, je draait je om en je weet dat het op nog duizend andere wijzen met elkaar gelieerd kan worden. Het is niet eenduidig wat Jan Vanriet doet maar uiterst gelaagd. Of een rolschaatsend meisje van Vanriet dat vier doeken verder in de nacht verdwijnt waarna we een verbluffend mooi naakt van Breitner zien. De fantasie van de kijker slaat meteen op hol.

De opstelling van Jan Vanriet laat ons werken ontdekken die vele jaren lang lagen opgesloten in de kluizen van het museum. Misschien hangt er ook werk bij dat mij eerder was ontgaan. Misschien zie ik nu pas hoe machtig mooi het portret is dat Lovis Corinth schilderde van de Deense schrijver Georg Brandes. Net omdat Jan een verrassende context aanbiedt.

Zo kan ik nog wel tientallen indrukken weergeven van mijn ene wandeling doorheen deze prachtige tentoonstelling. Maar ik kom terug omdat ik hoop op nieuwe ontdekkingen. Dit soort tentoonstelling vraagt erom meerdere keren gezien te worden, omdat elke dag ook anders is. Ga maar eens kijken en zoek niet steeds naar verklaringen, vindt ze. Jan Vanriet is evenveel intellectueel als gevoelsmens. En hij heeft vergissingen ingebouwd omdat ratio en verbeelding een continu spel spelen. Doe gewoon mee aan dit spel en geniet. Straks zit de collectie jarenlang in de kelders, ze kan er na deze reis alleen maar mooier uit terugkeren.